K’ICHE’ CH’AB’AL

3074

Descargar

Rech ri K’yaqb’al Cholchi’ Ixkanul (Proyecto Lingüístico Santa María) k’o pa Xe’lajuj No’j re we Qasiwan Tinimit, kuya’ uk’utik chi ruk’ alaj taq tob’anik kakwinik katob’an che uya’ik, ub’ixik, utzijoxik ri nima’q taq no’j kawexam kan ri eqati’t qamam; chi kech ri alaj ak’alab’ pa le ja tijob’al rech man kkisach ta ri e’are’ chwe’q kab’ij. Junam ruk’ ri b’anal rech wa’ we wuj ri’, xub’an uwokik wa’ we jun chak ri chomatal rij chi kakoj pa ri ukaj q’at re ri eta’manik. Le eta’manik k’o pa we wuj ri’ cholon ub’ixik pa kajib’ q’at ri’:

NAB’E Q’AT
Pa we nab’e k’utunik are ktzijox ri uno’jib’al ri Mayab’ Winaq are taq kutyoxij ri uk’aslemal che Uk’u’x K’aj, Uk’u’x Ulew. Xuquje’ le jalajoj taq uwach nimaq’ij kub’an le Mayab’ Winaq pa taq le Ulew K’olib’al. Le nimaq’ij kb’anik, are tyoxib’al re uk’aslemal le winaq chech Tepew Q’uq’kumatz, Uk’u’x Kaj Uk’u’x Ulew.

Le jalajoj uwach utzijonem le Kaj Ulew pa le uno’jib’al le Mayab’ Winaq k’o uch’ob’ik, k’o ucholajil le usalab’em le juyub’, le ub’iririk le ulew, le kaqulja, le kab’raqan, le kich’awem le awajib’ xuquje’ k’o kub’ij pa le qano’jib’al Mayab’ Winaq.

Le jun k’utunik chik are le jalajoj uwach b’i’aj (echatalik, man echatal taj), le k’exb’i’ xuquje’ le ub’antajik b’i’aj.

UKAB’ Q’AT
Le jun uwach k’utunik chik are le uwach taq tzijonem pa ri ja k’olib’al, pa ri ja tijob’al, pa ri Ulew K’olib’al. Xuquje’ ktzijox rij le uk’u’x taq le tzijonem pa le ulew K’olib’al. Waral kk’ut wi le jalajoj tzij junam kub’ij, le k’ak’ taq tzij, le uk’u’x tzij wene b’anoj kb’ix chech xuquje’ le k’exol ub ‘antajik uk’ux tzij.

UROX Q’AT
Pa we jun q’at ri’, are ktzijox jun nimalaj uk’an ib’ pa le Siwan Tinimit, xuquje’ le jalajoj taq uwach tz’aqat chomanik, le ukojik le retal tz’ib’anem xuquje’ le uwokik le tz’aqat chomanik jas ta ne le uk’u’x tzij, uwinaqil tzijonem xuquje’ ri jastaq ktzijox pa le tz’aqat tzijonem.

UK’AJ Q’AT
Pa we k’isb’al q’at are kk’ut jutz’it le b’ixonem pa le qatzij k’iche’, le tzijob’elil, le ub’anik le je’l taq tzij, le k’ulmatajem, le ch’ob’tzijonem. Xuquje’ le uwokik le alaj taq tzijonem (alaj tzijonem ruk’ uk’u’x tzij, alaj tzijonem re b’i’aj xuquje’ le alaj tzijonem re k’exb’al ub’antajik uk’u’x tzij.

Pa we q’at ri, kk’ut xuquje’ le uwokik le tz’aqat tzij xuquje’ keb’ oxib’ tz’aqat tzijonem, uwokik le keb’ oxib’ tz’aqat tzijonem pa tz’ib’anem xuquje’ le uwokik le je’lalaj taq tz’ib’ tzijonem.
Are b’a wa’ ri eta’manik ri k’o chi upam we jun wuj ri’, kraye’j ri qak’u’x chi are jun tob’anik chikech ri ajtijab’ rech kkikoj kichuq’ab’ che uk’utik ri qano’jib’al chi kiwach ri alaj taq ak’alab’ rech man ksach ta uwach ri qatzij, ri qano’jib’al ri uj Mayab’ winaq.

K’yaqb’al Cholchi’ Ixkanul